Tarczyca jest niewielkim gruczołem, ale hormony, które wytwarza, wpływają na funkcjonowanie niemal całego organizmu. Uczestniczą między innymi w regulowaniu wykorzystania energii, temperatury ciała oraz pracy serca, mięśni i układu nerwowego.
Problemy z tarczycą mogą więc dawać bardzo różne objawy. Nie zawsze zaczynają się od bólu czy widocznego powiększenia szyi. Czasem pierwszym sygnałem jest przewlekłe zmęczenie, zmiana masy ciała, uczucie zimna, kołatanie serca albo pogorszenie samopoczucia.
Warto zatem wiedzieć, gdzie znajduje się tarczyca, jakie hormony produkuje i w jaki sposób organizm kontroluje jej pracę.
Gdzie znajduje się tarczyca?
Tarczyca znajduje się w dolnej, przedniej części szyi. Ma charakterystyczny kształt przypominający motyla i składa się z dwóch płatów połączonych wąskim fragmentem tkanki nazywanym cieśnią.
Gruczoł położony jest przed tchawicą. U zdrowej osoby tarczyca zazwyczaj nie jest mocno widoczna z zewnątrz.
Jeżeli jednak gruczoł znacznie się powiększy albo pojawią się w nim duże guzki, zmiana może stać się zauważalna lub wyczuwalna podczas badania szyi.
Więcej o zmianach widocznych i odczuwanych w okolicy szyi omawiamy we wpisie Tarczyca - objawy choroby. Niedoczynność czy nadczynność?.
Za co odpowiada tarczyca?
Najważniejszym zadaniem tarczycy jest produkcja hormonów tarczycy. Są one uwalniane do krwi, a następnie docierają do tkanek w całym organizmie.
American Thyroid Association podkreśla, że hormony tarczycy pomagają organizmowi wykorzystywać energię i utrzymywać prawidłową pracę między innymi mózgu, serca i mięśni.
Wpływają więc na wiele procesów jednocześnie, między innymi na:
- tempo przemiany materii,
- wykorzystanie energii przez organizm,
- temperaturę ciała,
- pracę serca,
- funkcjonowanie mięśni,
- pracę układu nerwowego,
- rozwój i wzrost organizmu.
To właśnie dlatego zarówno niedobór, jak i nadmiar hormonów tarczycy może powodować objawy pochodzące z bardzo różnych części organizmu.
Jakie hormony produkuje tarczyca?
Dwa najważniejsze hormony związane z pracą tarczycy to:
- T4 - tyroksyna,
- T3 - trijodotyronina.
T4 jest głównym hormonem wydzielanym przez tarczycę. W tkankach organizmu część T4 zostaje następnie przekształcona w T3, który wykazuje silniejsze działanie biologiczne.
Do produkcji hormonów tarczycy potrzebny jest również jod. To jeden z powodów, dla których pierwiastek ten jest tak mocno kojarzony ze zdrowiem tarczycy.
Samodzielne przyjmowanie dużych ilości jodu nie jest jednak dobrym sposobem leczenia problemów z tarczycą. Zarówno niedobór, jak i nadmierna podaż jodu mogą wpływać na jej funkcjonowanie.
Szerzej działanie poszczególnych hormonów opisujemy w artykule Hormony tarczycy - TSH, T3 i T4. Jak działają?.
Co to jest TSH?
TSH jest jednym z najczęściej oznaczanych parametrów podczas diagnostyki tarczycy, ale nie jest hormonem produkowanym przez samą tarczycę.
TSH, czyli hormon tyreotropowy, powstaje w przysadce mózgowej. Jego zadaniem jest przekazywanie tarczycy informacji, jak intensywnie powinna produkować T4 i T3.
Jak działa zależność między TSH i tarczycą?
Można ją potraktować jak system regulacji.
Jeżeli organizm ma za mało hormonów tarczycy, przysadka może zwiększać wydzielanie TSH, aby mocniej pobudzać tarczycę do pracy.
Jeżeli hormonów tarczycy jest zbyt dużo, poziom TSH zwykle się obniża.
Dlatego według NIDDK oznaczenie TSH jest zazwyczaj jednym z pierwszych badań wykonywanych przy podejrzeniu zaburzeń tarczycy.
TSH, FT3 i FT4 - dlaczego bada się je razem?
Sam wynik TSH dostarcza bardzo ważnej informacji, ale w wielu sytuacjach lekarz zleca również oznaczenie FT4, a czasami także FT3 lub przeciwciał tarczycowych.
Połączenie wyników pomaga ocenić, czy gruczoł działa prawidłowo oraz w jakim kierunku należy prowadzić dalszą diagnostykę.
Przykładowo wysoki poziom TSH wraz z obniżonym FT4 może wskazywać na pierwotną niedoczynność tarczycy. Niskie TSH w połączeniu z podwyższonym FT4 może natomiast występować przy nadczynności.
Wyników nie powinno się jednak interpretować wyłącznie na podstawie pojedynczej liczby. Znaczenie mają również zakresy referencyjne laboratorium, objawy, przyjmowane leki, ciąża i inne czynniki.
Dokładniej wyjaśniamy to w poradniku Badania tarczycy - TSH, FT3, FT4, anty-TPO i anty-TG.
Co dzieje się przy niedoczynności tarczycy?
Niedoczynność tarczycy oznacza sytuację, w której organizm ma zbyt mało hormonów tarczycy w stosunku do swoich potrzeb.
Procesy zachodzące w organizmie mogą wtedy zwalniać.
Możliwe objawy obejmują między innymi:
- zmęczenie,
- senność,
- uczucie zimna,
- suchą skórę,
- zaparcia,
- łatwiejsze zwiększanie masy ciała,
- pogorszenie koncentracji i samopoczucia.
Objawy te nie są jednak charakterystyczne wyłącznie dla chorób tarczycy. Do rozpoznania potrzebne są odpowiednie badania.
Osobny poradnik znajdziesz tutaj: Niedoczynność tarczycy - objawy, które warto rozpoznać.
Co dzieje się przy nadczynności tarczycy?
Nadczynność jest sytuacją odwrotną - organizm jest narażony na zbyt silne działanie hormonów tarczycy.
Może wtedy dochodzić między innymi do:
- przyspieszonego bicia serca,
- uczucia gorąca i zwiększonej potliwości,
- drżenia rąk,
- niepokoju i rozdrażnienia,
- problemów ze snem,
- spadku masy ciała mimo zachowanego apetytu.
Jedną z częstych przyczyn nadczynności jest choroba Gravesa-Basedowa, ale nadmierna produkcja hormonów może mieć także inne przyczyny.
Więcej: Nadczynność tarczycy - objawy, przyczyny i leczenie.
Czy choroby tarczycy zawsze powodują zmianę TSH?
Nie każda choroba tarczycy oznacza od razu nieprawidłowe TSH.
Przykładowo w tarczycy mogą występować guzki, mimo że produkcja hormonów pozostaje prawidłowa. Dlatego diagnostyka nie ogranicza się wyłącznie do badań krwi.
W zależności od sytuacji lekarz może zlecić między innymi:
- USG tarczycy,
- badania przeciwciał,
- biopsję cienkoigłową guzka,
- inne badania obrazowe lub laboratoryjne.
Rodzaj potrzebnej diagnostyki zależy od objawów, wyniku badania lekarskiego i wcześniejszych wyników.
Jakie choroby mogą dotyczyć tarczycy?
Tarczyca może być dotknięta wieloma różnymi schorzeniami.
Do najczęściej omawianych należą:
- niedoczynność tarczycy,
- nadczynność tarczycy,
- choroba Hashimoto,
- choroba Gravesa-Basedowa,
- zapalenia tarczycy,
- guzki tarczycy,
- wole,
- nowotwory tarczycy.
Niektóre choroby wpływają przede wszystkim na produkcję hormonów, inne zmieniają budowę gruczołu, a część może powodować oba rodzaje problemów.
Czy tarczyca może być chora bez wyraźnych objawów?
Tak. Niektóre zaburzenia tarczycy rozwijają się stopniowo, a pierwsze objawy są mało charakterystyczne.
Zmęczenie, problemy z koncentracją, zmiany masy ciała czy gorsze samopoczucie mogą mieć wiele różnych przyczyn. Z tego powodu na podstawie samych objawów nie można wiarygodnie rozpoznać choroby tarczycy.
Podobnie guzki tarczycy często nie powodują żadnych dolegliwości i bywają wykrywane przypadkowo podczas badania lekarskiego lub USG wykonywanego z innego powodu.
Kiedy warto zbadać tarczycę?
Badania warto omówić z lekarzem szczególnie wtedy, gdy występują utrzymujące się objawy mogące sugerować zaburzenia hormonalne albo gdy podczas badania szyi stwierdzono powiększenie tarczycy lub guzek.
Znaczenie może mieć również historia chorób tarczycy w rodzinie oraz obecność innych chorób autoimmunologicznych.
Nie ma natomiast sensu próbować rozpoznawać niedoczynności lub nadczynności wyłącznie na podstawie samopoczucia.
Czy dieta może wpływać na tarczycę?
Prawidłowe żywienie dostarcza składników potrzebnych do funkcjonowania organizmu, w tym substancji wykorzystywanych w pracy tarczycy.
Nie oznacza to jednak, że konkretny produkt spożywczy może samodzielnie wyleczyć Hashimoto, niedoczynność czy nadczynność tarczycy.
Szczególnej ostrożności wymagają suplementy zawierające duże dawki jodu lub mieszaniny reklamowane jako „thyroid support”. Przy istniejącej chorobie tarczycy ich stosowanie warto omówić z lekarzem lub farmaceutą.
Sprawdź dostępne rozwiązania wspierające tarczycę
Tarczyca - dlaczego jej prawidłowa praca jest tak ważna?
Tarczyca jest częścią układu hormonalnego, ale wpływ jej hormonów wykracza daleko poza samą szyję. T3 i T4 oddziałują na sposób wykorzystywania energii przez organizm oraz funkcjonowanie wielu narządów.
Zbyt mała ilość hormonów może spowalniać część procesów organizmu, natomiast ich nadmiar może je nadmiernie przyspieszać.
Dlatego zaburzenia tarczycy mogą wpływać jednocześnie na masę ciała, temperaturę, pracę serca, mięśnie, układ nerwowy i ogólne samopoczucie.
Tarczyca - najważniejsze informacje
Tarczyca to niewielki gruczoł znajdujący się w przedniej części szyi. Produkuje przede wszystkim tyroksynę T4 oraz mniejsze ilości T3, a jej pracą steruje między innymi TSH wydzielane przez przysadkę mózgową.
Hormony tarczycy wpływają na wykorzystanie energii i pracę wielu narządów, dlatego zarówno niedoczynność, jak i nadczynność mogą powodować objawy dotyczące całego organizmu.
Podstawowym krokiem przy podejrzeniu zaburzeń jest odpowiednia diagnostyka. Najczęściej rozpoczyna się ona od badań krwi, przede wszystkim TSH, a w zależności od sytuacji także FT4, FT3, przeciwciał lub badań obrazowych.
Źródła
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases - Thyroid Tests
- American Thyroid Association - Thyroid Function Tests
- MedlinePlus - Thyroid Function Tests
