Nadczynność tarczycy oznacza, że w organizmie znajduje się zbyt dużo hormonów tarczycy. W efekcie wiele procesów może przyspieszać - serce bije szybciej, rośnie potliwość, mogą pojawić się drżenia rąk, problemy ze snem, niepokój oraz spadek masy ciała mimo zachowanego apetytu.
Nadczynność nie jest jedną konkretną chorobą. Może być skutkiem choroby Gravesa-Basedowa, nadaktywnych guzków tarczycy, zapalenia gruczołu, nadmiernej podaży jodu albo zbyt dużej dawki hormonów tarczycy.
Dlatego leczenie nadczynności zależy przede wszystkim od jej przyczyny. Inaczej postępuje się przy Gravesie-Basedowie, inaczej przy autonomicznym guzku, a jeszcze inaczej przy przejściowym zapaleniu tarczycy.
Nadczynność tarczycy - co to właściwie znaczy?
Tarczyca produkuje przede wszystkim hormony T4 i T3. Regulują one sposób wykorzystania energii i wpływają na pracę wielu narządów.
Przy nadczynności hormonów jest za dużo w stosunku do potrzeb organizmu. NIDDK opisuje ten stan jako sytuację, w której wiele funkcji organizmu ulega przyspieszeniu.
Jeżeli chcesz najpierw zrozumieć działanie hormonów, zobacz Hormony tarczycy - TSH, T3 i T4. Jak działają?.
Nadczynność tarczycy - najczęstsze objawy
Objawy mogą być różne i nie każdy ma wszystkie jednocześnie.
Najczęściej pojawiają się:
- kołatanie lub przyspieszone bicie serca,
- uczucie gorąca,
- nadmierna potliwość,
- drżenie rąk,
- niepokój i rozdrażnienie,
- problemy ze snem,
- osłabienie mięśni,
- spadek masy ciała mimo prawidłowego lub zwiększonego apetytu,
- częstsze wypróżnienia lub biegunka,
- powiększenie tarczycy.
U części osób objawy rozwijają się stopniowo, a u innych pojawiają się stosunkowo szybko.
Kołatanie serca i szybkie tętno
Jednym z bardziej charakterystycznych objawów jest przyspieszona praca serca.
Może występować:
- szybkie tętno w spoczynku,
- uczucie mocnego bicia serca,
- nieregularny rytm,
- gorsza tolerancja wysiłku.
Nieleczona nadczynność może zwiększać ryzyko zaburzeń rytmu serca, dlatego utrzymujących się kołatań nie warto ignorować.
Uczucie gorąca i nadmierna potliwość
Nadmiar hormonów tarczycy zwiększa tempo procesów metabolicznych.
Osoba z nadczynnością może źle tolerować wysoką temperaturę, silniej się pocić i mieć stale ciepłą, wilgotną skórę.
To niemal przeciwieństwo nietolerancji zimna często występującej przy niedoczynności.
Nadczynność tarczycy a chudnięcie
Spadek masy ciała mimo normalnego lub zwiększonego apetytu jest częstym objawem nadczynności.
Organizm zużywa więcej energii, dlatego masa może spadać nawet wtedy, gdy osoba je więcej niż wcześniej.
Nie każda niezamierzona utrata wagi oznacza jednak chorobę tarczycy. Jeżeli chudnięcie jest niewyjaśnione, wymaga diagnostyki.
Drżenie rąk i osłabienie mięśni
Przy nadczynności może występować drobne drżenie dłoni.
Część osób zauważa również osłabienie mięśni, szczególnie w obrębie ud i ramion.
Codzienne czynności, takie jak wchodzenie po schodach czy podnoszenie przedmiotów, mogą stać się bardziej męczące.
Nadczynność tarczycy - objawy psychiczne
Nadmierna ilość hormonów może wpływać na układ nerwowy.
Możliwe objawy to:
- niepokój,
- drażliwość,
- uczucie ciągłego napięcia,
- trudności z zasypianiem,
- problemy z koncentracją,
- wahania nastroju.
U osób starszych obraz może być mniej typowy. NIDDK zwraca uwagę, że nadczynność bywa wtedy mylona nawet z depresją lub otępieniem.
Nadczynność a jelita
Przyspieszenie procesów organizmu może dotyczyć również układu pokarmowego.
Może pojawiać się:
- częstsza potrzeba wypróżnienia,
- luźniejszy stolec,
- czasami biegunka.
Jak wygląda nadczynność tarczycy na szyi?
U części osób pojawia się wole, czyli powiększenie tarczycy.
Może być widoczne jako zgrubienie w dolnej części szyi albo powodować uczucie pełności.
Nie każda nadczynność powoduje jednak widoczne powiększenie gruczołu.
Najczęstsze przyczyny nadczynności tarczycy
Do najważniejszych należą:
- choroba Gravesa-Basedowa,
- nadczynne guzki tarczycy,
- zapalenie tarczycy,
- nadmierna podaż jodu,
- zbyt duża dawka hormonów tarczycy.
Choroba Gravesa-Basedowa
Graves-Basedow jest autoimmunologiczną chorobą i jedną z najczęstszych przyczyn nadczynności.
Układ odpornościowy wytwarza przeciwciała, które pobudzają receptor TSH i sprawiają, że tarczyca produkuje za dużo hormonów.
U części chorych występują również objawy oczne, takie jak:
- uczucie piasku pod powiekami,
- podrażnienie oczu,
- obrzęk tkanek wokół oczu,
- uwypuklenie gałek ocznych.
Więcej: Choroba Gravesa-Basedowa - objawy, przyczyny i leczenie.
Nadczynne guzki tarczycy
Jeden guzek albo kilka guzków może zacząć produkować hormony niezależnie od sygnału TSH.
Takie zmiany określa się czasami jako guzki autonomiczne lub „gorące”.
Szczególnie często występują u osób starszych.
Więcej o samych zmianach znajdziesz tutaj: Guzki tarczycy - czy są groźne i czy mogą zniknąć?.
Zapalenie tarczycy a nadczynność
Zapalenie tarczycy może powodować uwalnianie wcześniej zgromadzonych hormonów do krwi.
W takiej sytuacji osoba może przez pewien czas mieć objawy nadczynności, mimo że gruczoł nie produkuje aktywnie nadmiernej ilości nowych hormonów.
Ten mechanizm jest ważny, ponieważ klasyczne leki przeciwtarczycowe nie działają w zapaleniu tak samo jak w Gravesie-Basedowie.
Temat rozwijamy tutaj: Zapalenie tarczycy - objawy, rodzaje i leczenie.
Nadmiar jodu może wywołać nadczynność
Tarczyca wykorzystuje jod do produkcji hormonów.
U części osób duża podaż jodu może spowodować lub nasilić nadczynność.
Źródłem bardzo dużych ilości mogą być między innymi:
- suplementy z jodem,
- kelp i inne wodorosty,
- niektóre leki zawierające jod.
Dlatego preparaty „na tarczycę” nie powinny być stosowane przypadkowo.
Zbyt duża dawka lewotyroksyny
Osoba leczona z powodu niedoczynności może mieć objawy nadmiaru hormonów, jeśli dawka lewotyroksyny jest zbyt wysoka.
W takiej sytuacji potrzebna jest kontrola TSH i FT4 oraz korekta dawki przez lekarza.
Nie należy samodzielnie zmieniać ilości przyjmowanego hormonu.
Nadczynność tarczycy - jakie TSH?
Przy typowej pierwotnej nadczynności TSH jest zwykle obniżone.
Przysadka próbuje w ten sposób ograniczyć sygnał pobudzający tarczycę.
Typowy obraz może obejmować:
- niskie TSH,
- podwyższone FT4,
- podwyższone T3 lub FT3.
U części osób podwyższone może być głównie T3.
Pełny zestaw badań opisujemy w artykule Badania tarczycy - TSH, FT3, FT4, anty-TPO i anty-TG.
Jak rozpoznaje się przyczynę nadczynności?
Samo stwierdzenie niskiego TSH nie mówi jeszcze, dlaczego nadczynność wystąpiła.
Lekarz może wykorzystać:
- TSH,
- FT4,
- T3 lub FT3,
- TRAb lub TSI,
- USG tarczycy,
- badania medycyny nuklearnej w odpowiednich sytuacjach.
Badania obrazowe pomagają między innymi odróżnić nadczynność wynikającą z Gravesa-Basedowa od aktywnego guzka.
Jak leczy się nadczynność tarczycy?
Nie istnieje jedna metoda najlepsza dla wszystkich.
NIDDK i American Thyroid Association wymieniają trzy podstawowe sposoby leczenia:
- leki przeciwtarczycowe,
- leczenie jodem promieniotwórczym,
- operację tarczycy.
Dodatkowo stosuje się leki pomagające kontrolować objawy, przede wszystkim beta-blokery.
Leki przeciwtarczycowe
Leki przeciwtarczycowe ograniczają zdolność tarczycy do produkowania nowych hormonów.
Najczęściej stosowany jest tiamazol/metimazol. Propylotiouracyl wykorzystuje się w wybranych sytuacjach, między innymi w określonym okresie ciąży.
Leczenie wymaga kontroli laboratoryjnej, ponieważ dawkę dopasowuje się do poziomu hormonów.
Na jakie objawy trzeba uważać podczas leczenia?
Rzadkim, ale poważnym działaniem niepożądanym leków przeciwtarczycowych jest znaczny spadek liczby białych krwinek.
American Thyroid Association zaleca pilny kontakt medyczny, jeśli podczas stosowania takiego leku pojawi się:
- gorączka,
- silny lub utrzymujący się ból gardła.
Możliwe są również rzadkie problemy z wątrobą.
Beta-blokery - szybkie zmniejszenie objawów
Beta-blokery mogą pomóc ograniczyć:
- szybkie bicie serca,
- drżenie,
- uczucie niepokoju.
Działają stosunkowo szybko, ale nie zmniejszają produkcji hormonów tarczycy.
Są więc przede wszystkim leczeniem objawowym stosowanym do czasu działania terapii przyczynowej.
Jod promieniotwórczy
Jod promieniotwórczy jest pobierany przez aktywne komórki tarczycy i stopniowo je niszczy.
Metoda może być stosowana między innymi w chorobie Gravesa-Basedowa i przy nadaktywnych guzkach.
Nie stosuje się jej w ciąży ani podczas karmienia piersią.
Po leczeniu część osób, szczególnie z Gravesem-Basedowem, rozwija niedoczynność i później wymaga przyjmowania lewotyroksyny.
Operacja tarczycy
Operacja może być rozważana między innymi wtedy, gdy:
- tarczyca jest bardzo powiększona,
- występują guzki wymagające leczenia chirurgicznego,
- inne metody nie są odpowiednie,
- istnieją konkretne wskazania kliniczne.
Jeżeli cała tarczyca zostanie usunięta, konieczne jest późniejsze przyjmowanie hormonu tarczycy przez całe życie.
Nadczynność tarczycy - dieta
Nie istnieje jedna dieta, która wyleczy nadczynność.
Warto stosować zbilansowany sposób żywienia i zwrócić uwagę na masę ciała, ponieważ przy aktywnej nadczynności organizm może mieć zwiększone zapotrzebowanie energetyczne.
Szczególnej uwagi wymaga natomiast jod.
Przy Gravesie-Basedowie lub innej autoimmunologicznej chorobie tarczycy duże ilości jodu mogą nasilać problem.
Nie warto więc bez konsultacji stosować:
- wysokich dawek jodu,
- suplementów z kelpem,
- koncentratów z wodorostów,
- preparatów reklamowanych jako intensywne wsparcie tarczycy.
Czy nadczynność jest uleczalna?
Wiele przypadków można skutecznie kontrolować lub wyleczyć, ale wynik zależy od przyczyny.
Choroba Gravesa-Basedowa może wejść w remisję po leczeniu lekami przeciwtarczycowymi, ale może również nawracać.
Jod promieniotwórczy i operacja mogą trwale usunąć przyczynę nadmiernej produkcji hormonów, ale często prowadzą później do niedoczynności wymagającej prostszego leczenia zastępczego.
Nieleczona nadczynność tarczycy - jakie są skutki?
Nieleczona nadczynność może prowadzić do poważnych powikłań.
NIDDK wymienia między innymi:
- zaburzenia rytmu serca,
- zwiększone ryzyko udaru i niewydolności serca,
- osłabienie kości i osteoporozę,
- problemy z mięśniami,
- zaburzenia miesiączkowania i płodności.
Dlatego potwierdzonej nadczynności nie należy pozostawiać bez kontroli.
Przełom tarczycowy - rzadkie, ale poważne powikłanie
Bardzo nasilona, niekontrolowana nadczynność może w rzadkich przypadkach doprowadzić do przełomu tarczycowego.
To stan nagły wymagający natychmiastowego leczenia w szpitalu.
Może przebiegać między innymi z bardzo wysoką temperaturą, znacznym przyspieszeniem pracy serca, zaburzeniami świadomości i gwałtownym pogorszeniem stanu ogólnego.
Nadczynność tarczycy a ciąża
Ciężka, nieleczona nadczynność może stwarzać ryzyko zarówno dla kobiety, jak i dla rozwijającego się dziecka.
Leczenie w ciąży wymaga szczególnego doboru leków i regularnej kontroli hormonów.
Kobieta leczona z powodu nadczynności, która planuje ciążę albo dowiedziała się, że jest w ciąży, powinna skontaktować się ze swoim lekarzem.
Czy można samemu leczyć nadczynność suplementami?
Nie.
Nadczynność może wpływać na serce, kości i wiele innych narządów, dlatego jej przyczynę trzeba ustalić.
Suplement nie zastąpi leków przeciwtarczycowych, leczenia jodem promieniotwórczym ani operacji, jeśli takie leczenie jest wskazane.
Niektóre preparaty zawierające jod mogą wręcz pogorszyć sytuację.
Sprawdź dostępne rozwiązania wspierające tarczycę
Nadczynność tarczycy - podsumowanie
Nadczynność tarczycy powoduje nadmierne działanie hormonów T4 i T3, przez co wiele funkcji organizmu przyspiesza.
Typowe objawy to kołatanie serca, uczucie gorąca, potliwość, drżenie dłoni, niepokój, problemy ze snem, częstsze wypróżnienia i spadek masy ciała.
Najczęstszą przyczyną jest choroba Gravesa-Basedowa, ale nadczynność mogą powodować również aktywne guzki, zapalenie tarczycy, nadmiar jodu oraz zbyt duża dawka hormonów.
Leczenie dobiera się do przyczyny i może obejmować leki przeciwtarczycowe, beta-blokery, jod promieniotwórczy lub operację.
Przy podejrzeniu nadczynności podstawą jest wykonanie badań i ustalenie przyczyny, a nie próba leczenia objawów na własną rękę.
Źródła
- NIDDK - Hyperthyroidism (Overactive Thyroid)
- American Thyroid Association - Hyperthyroidism
- NICE - Thyroid disease: assessment and management
